Thiên can là gì? 10 can và vai trò của can trong lá số tử vi

Khi ai đó nói mình sinh năm Giáp Tý hay Canh Ngọ, chữ đứng trước là thiên can, chữ đứng sau là địa chi. Hai thứ ghép lại thành can chi, bộ “tọa độ thời gian” mà lịch Á Đông dùng để gọi tên năm, tháng, ngày, giờ. Trong tử vi, can không chỉ là cái tên: can của năm sinh quyết định một loạt sao quan trọng trên lá số.

Bài này giải thích mười thiên can một cách gọn gàng, cách tìm can của năm sinh, và vì sao người học tử vi nên thuộc chúng trước khi đi sâu vào sao và cung.

Tóm tắt

• Có 10 thiên can: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, chia đều năm hành, mỗi hành một can dương và một can âm.
• Can năm sinh tìm nhanh qua chữ số cuối của năm, nhưng năm tử vi đổi vào mùng 1 Tết chứ không phải ngày 1 tháng 1.
• Can năm quyết định Tứ Hóa gốc, vị trí Lộc Tồn, Kình Dương, Đà La, Triệt, cùng can của từng cung, và cho biết bạn là dương nam, âm nam, dương nữ hay âm nữ.

Mười thiên can và ngũ hành

Mười can xếp theo một thứ tự cố định, cứ hai can liền nhau thuộc cùng một hành, can đứng trước là dương, can đứng sau là âm:

Can	Âm dương	Ngũ hành
Giáp, Ất	Giáp dương, Ất âm	Mộc
Bính, Đinh	Bính dương, Đinh âm	Hỏa
Mậu, Kỷ	Mậu dương, Kỷ âm	Thổ
Canh, Tân	Canh dương, Tân âm	Kim
Nhâm, Quý	Nhâm dương, Quý âm	Thủy

Người xưa hình dung can dương như cái “thế” mạnh, lộ ra ngoài, can âm như phần mềm mại, thu vào trong. Giáp Mộc là cây lớn, Ất Mộc là cỏ hoa dây leo; Bính Hỏa là mặt trời, Đinh Hỏa là ngọn đèn. Những hình ảnh này chỉ để dễ nhớ, nhưng giúp bạn cảm được vì sao cùng một hành mà hai can lại có sắc thái khác nhau. Mối quan hệ sinh khắc giữa các hành được bàn kỹ hơn trong bài ngũ hành trong tử vi.

Mười can còn có năm cặp ngũ hợp: Giáp hợp Kỷ, Ất hợp Canh, Bính hợp Tân, Đinh hợp Nhâm, Mậu hợp Quý. Cặp hợp này hay được nhắc khi xem tuổi, xem ngày, và trong cách tính can của các cung mà bạn sẽ gặp ở dưới.

Cách tìm can của năm sinh

Với năm dương lịch, chữ số cuối cho biết can:

Chữ số cuối	0	1	2	3	4	5	6	7	8	9
Can	Canh	Tân	Nhâm	Quý	Giáp	Ất	Bính	Đinh	Mậu	Kỷ

Ví dụ năm 2026 là Bính Ngọ, năm 2027 là Đinh Mùi, năm 1990 là Canh Ngọ.

Có một điểm rất hay bị bỏ qua: năm tử vi bắt đầu từ mùng 1 Tết, không phải ngày 1 tháng 1 dương lịch. Người sinh ngày 20 tháng 1 năm 1990, trước Tết Canh Ngọ (Tết năm đó rơi vào ngày 27 tháng 1), vẫn thuộc năm Kỷ Tỵ. Nhầm chỗ này thì can năm sai, và gần như mọi sao phụ thuộc can đều sai theo. Bài xem tử vi theo âm lịch hay dương lịch nói kỹ hơn về chuyện đổi lịch.

Can năm sinh quyết định những gì trên lá số

Nếu địa chi của năm chi phối nhiều vòng sao theo tuổi, thì thiên can của năm giữ những “công tắc” quan trọng nhất:

Tứ Hóa gốc

Mỗi can làm bốn sao hóa thành Hóa Lộc, Hóa Quyền, Hóa Khoa, Hóa Kỵ. Đây là sinh niên Tứ Hóa, lớp Tứ Hóa nền của cả đời. Ví dụ trên Đẩu Số, can Canh làm Thái Dương hóa Lộc, Vũ Khúc hóa Quyền, Thái Âm hóa Khoa, Thiên Đồng hóa Kỵ (một số sách đảo Khoa và Kỵ của can này). Bảng đủ mười can nằm ở bài bảng Tứ Hóa theo thiên can.

Lộc Tồn và hai sao đi kèm

Lộc Tồn đóng theo can: Giáp ở Dần, Ất ở Mão, Bính và Mậu ở Tỵ, Đinh và Kỷ ở Ngọ, Canh ở Thân, Tân ở Dậu, Nhâm ở Hợi, Quý ở Tý. Kình Dương đứng ngay sau Lộc Tồn theo chiều thuận, Đà La đứng ngay trước. Ba sao này luôn đi thành một cụm, nên chỉ cần biết can là đoán được vị trí của cả cụm.

Triệt và một số sao khác

Triệt chiếm hai cung theo can năm: Giáp, Kỷ ở Thân Dậu; Ất, Canh ở Ngọ Mùi; Bính, Tân ở Thìn Tỵ; Đinh, Nhâm ở Dần Mão; Mậu, Quý ở Tý Sửu. Các sao như Thiên Khôi, Thiên Việt (Canh thì Khôi ở Ngọ, Việt ở Dần), Thiên Quan, Thiên Phúc, Lưu Hà, Quốc Ấn, Đường Phù cũng an theo can năm. Ảnh hưởng của Tuần, Triệt được bàn ở bài Tuần Triệt ảnh hưởng thế nào.

Can của từng cung

Mười hai cung trên lá số đều có can riêng, tính theo phép Ngũ Hổ Độn từ can năm: năm Giáp hoặc Kỷ thì cung Dần mang can Bính; Ất hoặc Canh khởi Mậu Dần; Bính hoặc Tân khởi Canh Dần; Đinh hoặc Nhâm khởi Nhâm Dần; Mậu hoặc Quý khởi Giáp Dần; rồi cứ thế tiến một can mỗi cung. Can cung dùng để tìm cục của lá số và là nền cho các kỹ thuật như phi hóa, tự hóa.

Âm dương nam nữ

Can dương (Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm) hay can âm (Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý) kết hợp với giới tính cho ra dương nam, âm nam, dương nữ, âm nữ. Điều này quyết định chiều đi của đại vận và của vòng Tràng Sinh. Xem thêm bài âm dương nam mệnh, nữ mệnh.

Ví dụ: đọc can trên một lá số giả định

Giả sử một người nữ sinh vào tháng 3 âm lịch năm Canh Ngọ (1990). Chỉ từ chữ “Canh”, ta đã biết:

• Đây là dương nữ, nên đại vận đi nghịch: sau cung Mệnh, đại vận thứ hai sang cung Huynh Đệ.
• Tứ Hóa gốc: Thái Dương hóa Lộc, Vũ Khúc hóa Quyền, Thái Âm hóa Khoa, Thiên Đồng hóa Kỵ. Bốn sao này nằm ở cung nào thì cung đó được “đánh dấu” suốt đời.
• Lộc Tồn ở Thân, Kình Dương ở Dậu, Đà La ở Mùi.
• Triệt nằm ở hai cung Ngọ, Mùi.
• Cung Dần mang can Mậu, cung Mão can Kỷ, và tiếp tục như vậy.

Nếu người này lại sinh vào tháng Chạp âm lịch nhưng nhầm sang năm sau vì nhìn lịch dương, toàn bộ danh sách trên sẽ khác. Đó là lý do nên để công cụ đổi lịch giúp mình thay vì tự nhẩm.

Học thiên can thế nào cho nhớ lâu

• Thuộc thứ tự mười can như thuộc bảng chữ cái, rồi ghép từng cặp với một hành.
• Nhớ bảng chữ số cuối của năm, nhưng luôn kiểm tra ngày Tết của năm đó khi sinh vào tháng 1, tháng 2 dương lịch.
• Lập lá số của chính mình và người thân, tìm Lộc Tồn, Triệt, Tứ Hóa bằng tay rồi so với lá số máy lập. Sai chỗ nào, bạn sẽ nhớ chỗ đó.
• Học tiếp địa chi, vì can chỉ có nghĩa đầy đủ khi đi cùng chi.

Can là chữ đầu tiên trong tên năm sinh, và cũng là một trong những chữ “nặng ký” nhất trên lá số. Hiểu nó, bạn sẽ thấy nhiều sao không còn xuất hiện ngẫu nhiên mà có lý do rõ ràng.

Bạn có thể lập lá số miễn phí để xem can năm, can từng cung và các sao an theo can của chính mình, hoặc mở lịch âm để tra can chi của một ngày bất kỳ.

Nội dung mang tính tham khảo, chiêm nghiệm.